Borsa İstanbul (BİST) – Nedir ve Nasıl Yatırım Yapılır?

Borsalar yatırımcıların güvenilir, şeffaf, rekabetçi ve sürdürülebilir bir ortamda alım satım faaliyetlerini gerçekleştirebilmesi için oluşturulan kurumlardır. Borsa İstanbul bu anlamda Türkiye’de faaliyet gösteren tek borsadır.

Borsa İstanbul’da yatırım yapmak ise son dönemlerdeki teknolojik gelişmelerle çok kolay bir hale gelmiştir. Bunun için Türkiye’de faaliyet gösteren bir aracı kurumdan hesap açtıktan sonra Borsa İstanbul’da hisse senedi ve diğer çeşitli yatırım araçlarlarının alım satımına başlayabilirsiniz. Bu aracı kurumlara örnek olarak; GCM yatırım, Midas, İş Yatırım, Gedik Yatırım, İnfo Yatırım gösterilebilir. Aracı kurumların mobil ve masaüstü uygulamaları ile işlemlerinizi kolayca gerçekleştirebilir ve hatta bir çoğunda evinizden bile çıkmadan hesap açabilirsiniz.

Borsa İstanbul (BİST) Kuruluş Amacı Nedir?

Borsa İstanbul’un veya kısa adıyla BİST’in kurumsal misyonu tüm yatırıcılar için güvenilir, şeffaf, etkin, adil, yenilikçi, rekabetçi, sürdürülebilir bir işlem platformu sağlamaktır.

Bu kapsamda BİST yatırımcılar tarafından çeşitli kıymetler için verilen alım satım emirlerini eşleştirerek fiyatlarını tespit ve ilan eder. Bu işlemlerin düzenli bir şekilde gerçekleştirebilmesi için ise temel piyasaları kurmuştur. BİST altında faaliyet gösteren piyasalar şunlardır:

  • Pay piyasası
  • Borçlanma araçları piyasası
  • Vadeli işlem ve opsiyon piyasası
  • Kıymetli madenler ve kıymetli taşlar piyasası

BİST faaliyetlerinin yukarıdaki piyasalardaki işleyişi ise Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) tarafından denetlenir.

Türkiye’de Kısaca Borsa Tarihi

Türkiye’de borsadan bahsedebilmek için Türk tarihinde borsanın ilk olarak nasıl ortaya çıktığına kısaca değinmek gerekir.

Osmanlı’da borsanın ortaya çıkışıyla devletin borçlanma ihtiyacı arasında önemli bir bağlantı vardır. Tarih derslerinden Osmanlı Devleti’nin ilk dış borcunu 1854 yılındaki Kırım savaşında aldığını belki hatırlarsınız. İşte bu savaşın finansmanı için Osmanlı tarafından çıkarılan tahviller daha sonraki süreçte İstanbul’da tezgahüstü piyasada (yani kurumsal bir borsa olmadan) alınıp satılmaya başlanmıştır.

Ancak düzensiz piyasada yaşanan sorunlar devletin bu piyasaya el atmasını zorunlu hale getirmiştir. Bu kapsamda, başlıca dış borçlama tahvillerinin ve diğer çeşitli şirket paylarının ticareti için bulunan tezgahüstü piyasa 1873 yılında bir kanunla Dersaadet Tahvilat Borsası adını almış ve böylece ilk resmi borsa kurulmuştur. Bu gelişmeden sonraki 100 yılda çeşitli gelişmeler yaşanmıştır. Ancak biz en çarpıcı ve köklü değişimlere değinmek için 1980’li yıllara doğru gidelim.

Modern anlamda ilk borsa 1980’li yılların başında Türkiye’de yaşanan bankerler kriziyle sermaye piyasalarında oluşan bir düzenleme zorunluğuyla ortaya çıkmıştır. Bu amaçla, öncelikle tüm sermaye piyasalarını denetlemekle görevli Sermaye Piyasaları Kurulu kurulmuştur. Ardından, 26 Aralık 1985’te kısa adı İMKB olan İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nın kurulmasıyla Türk borsa tarihinde yeni bir dönem açılmış ve ilk modern borsa oluşturulmuştur.

Nihayet 5 Nisan 2013 tarihinde ise İMKB, Borsa İstanbul adını almış ve BİST faaliyetlerine başlamıştır.

Borsa İstanbul Ortaklık Yapısı

BİST ayrı bir tüzel kişiliğe sahiptir ve Anonim Şirket (AŞ) olarak faaliyet göstermektedir. Aşağıdaki tabloda ise BİST’in ortaklarını ve sahip oldukları pay oranlarını görebilirsiniz.

BİST Ortaklık Yapısı

Borsa İstanbul Pay Piyasasında İşlem Saatleri

Borsa İstanbul’da hisse senetlerinin alım satımı haftaiçi hergün belirli saatlerde pay piyasasında gerçekleştirilir. Her dakika ve saatte neler yapıldığına bir göz atalım.

  • 09:40 – 09:55 arasında açılış seansı için fiyat emri toplamaları gerçekleştirilir. İlk açılılıştaki hisse senedi fiyatları burada girilen emirlere göre dengelenir.
  • 09:55 – 10:00 fiyat belirleme ilk işlem eşleştirmeleri bu aralıkta gerçekleşir.
  • 10:00 – 18:00 sürekli olarak anlık işlemler gerçekleştirilir.
  • 18:00 – 18:01 kapanış marj yayını.
  • 18:01 – 18:05 emir toplama
  • 18:05’ten sonraki 1 2 dakikalık süreçte fiyat belirleme ve işlem eşleştirme gerçekleşir.
  • 18:07 – 18:08 kapanış marj yayını
  • 18:08 – 18 :10 kapanış fiyatından son işlemler gerçekleştirilir.

Borsa İstanbul (BİST) Endeksleri

Borsa endeksi, içerisinde belirli kriterlere göre seçilmiş hisselerin farklı ağırlıklara göre hesaplanmasıyla bulunan bir değer olarak tanımlanabilir. Herhangi bir borsa endeksi hesaplanırken belirli kriterlere göre hisseler seçilir ve bu hisselerin farklı ağırlıkları belirlenerek bir ortalama değere ulaşılır.

Borsa İstanbul çatısı altında hesaplanan çok çeşitli piyasalarda ve çok yüksek sayıda endeks vardır. Pay piyasaları için hesaplanan en popüler ve en yüksek hacimli endeksler BİST 100 ve BİST 30‘dur. BİST Sınai, BİST Banka gibi sektörel endeksler ile belirli şehirlerde faailiyet gösteren şirket hisselerinden oluşan BİST Adana, BİST İzmir gibi şehir endeksleri de vardır.

BİST 100

Haberlerde borsa yükseldi veya borsa düştü diye konuşulduğunda aslında ifade edilen BİST 100 endeksindeki hareketlerdir. Buradan yapılacak çıkarımla Türkiye’de en popüler endeksin BİST 100 veya resmi borsa koduyla XU100 olduğu söylenebilir.

BIST 100 endeksi Borsa İstanbul’da işleme açık olan en değerli 100 hisse senedinin belirli bir ağırlıkla hesaplanmasıyla oluşur. Bu yönüyle ülkenin genel ekonomik durumu hakkında en net görüntüyü veren endeks olduğu söylenebilir. Borsadaki işlem hacminin yaklaşık olarak %90’ı BİST 100 hisselerinden oluşur.

Endekste yer alan hisseler piyasa değeri, işlem hacmi, likidite ve sektörlere göre 3 ayda bir gözden geçirilerek bazıları çıkarılıp bazıları eklenmektedir.

BİST 100 endeksinde BİST Yıldız ve BİST Ana Pazar’da işlem gören ve daha az riskli olarak kabul edilen A ve B grubu hisseleri yer alır. Belirli bir sermaye limitinin atında olduğu için Alt Pazar’da yer alan hisseler ile daha sığ olduğu düşünülen C ve D grubu hisseler BİST 100’de yer almaz.

Borsa İstanbul’da BİST 100 endeksinde en çok ağırlığı olan 10 hisse sırasıyla aşağıdaki gibidir:

BİST 100 hisseleri

Elbette bu liste sabit degildir. Firmaların hisse performanslarına göre devamlı olarak değişebilir.

BİST 100'ün son 4 yıldaki gelişimi
BİST 100’ün son 4 yıldaki gelişimi kaynak:TradingView

BİST 30 

BİST 30, BİST100’de yer alan en büyük 30 hisse için ayrı olarak hesaplanan bir endekstir. Firma değeri ve işlem hacmi olarak en üstte olan şirketlerin hisselerinden oluşur. Bu yaklaşımla BİST 30’da volatilitenin yani diğer bir deyişle dalgalanmanın daha az olduğu ve daha az riskli hisselerin yer aldığı söylenebilir. 

BİST Banka

Adından da anlaşılabileceği gibi borsa istanbulda işlem gören bankaların hisse senetlerinden oluşturulan bir sektör endeksidir. Türkiye’de faaliyet gösteren ve Borsa İstanbul’da işlem gören bankaların genel durumu hakkında bilgi verir. 

Borsa İstanbul’da Borsa Yatırım Fonlarına (ETF) Yatırım

Borsa İstanbul’da sadece hisse senetlerine degil diğer çeşitli yatırım ürünlerine de yatırım yapılabilir.

Portföy çeşitlendirmesi açısından ETF’ler iyi bir seçenek olabilir. Özellikle endeks ETF’leri direkt olarak bir endeksin hareketine bağlı olduğu için yönetim giderleri çok düşüktür. Bu nedenle daha az komisyon oranları ödeyerek yatırm yapılabilir. Çeşitli bankalardan ve diğer aracı kuruluşlardan kolayca hesap açarak işlemlerinizi gerçekleştirebilirsiniz.

👉 Bu açıdan, borsa yatırım fonlarını yani ETF’lerin incelendiği diğer makalemizi de okuyabilirsiniz: Borsa Endeksi Yatırımı Nasıl Yapılır: Fonlar ve ETF

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) ile Borsa İstanbul’da Yatırım

Öncelikle Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası‘nda işlem yapabilmek için finansal okur yazarlığın bir miktar daha üst seviyede olması gerekir. Çünkü buradaki işlemler pay piyasasındaki hisse senedi alım satım işlemlerinden biraz daha karışık ve risklidir. 

VİOP üzerinden vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin Borsa İstanbul’da alım satımı gerçekleştirilir

Vadeli işlem sözleşmeleriyle hisse senetlerinin veya altın gibi bir emtianın ileri bir tarihte önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden alım satımı gerçekleştirilir. 

Opsiyon sözleşmeleri ise belirli bir varlığı, belirli bir tarihte veya tarihe kadar önceden belirlenen fiyattan alma veya satma hakkı verir. Alıcı istediği zaman belirli fiyattan o ürünü alabilme hakkı için prim öderken, satıcı bu imkanı sağladığı için prim alır.

Buradaki temel mantık en basit ifadeyle gelecekteki fiyat dalgalanmalarına karşı bir koruma (hedge) sağlamaktır.

Borsa İstanbul – Neden Yatırım Yapmalısınız?

Borsa İstanbul’da yatırım yapmak yatırımcılar için bir çok avantaj sağlar. Bunlardan bazılarına değinelim:

Büyüme Potansiyeli

Borsa İstanbul’da bir firmanın hissesini aldığınızda teknik anlamda o firmanın ortağı olursunuz. Tüpraş, THY, Ford Otosan gibi dünya ölçeğinde kendi sektöründe ciddi rekabet gücüne sahip ve kendini kanıtlamış firmalara ortak olursunuz. 

Aşağıdaki tabloda görebileceğiniz gibi, Eğer 2013 yılında Ford Otosan hissesi almış olsaydınız 2023 yılı sonuna kadarlık 10 yıllık süreçte karını dolar bazında %426, hisse fiyatını %272 artıran bir firmanın ortağı olurdunuz. Ayrıca bu dönemde ciddi bir temettü ödemesi de alırdınız.

👉 Temettü hakkında daha fazli bilgi için: 2024’ün En İyi Temettüleri

Ford Otosan (FROTO) Dolar Bazlı 10 Yıllık Gelişim
Ford Otosan (FROTO) Dolar Bazlı 10 Yıllık Gelişim

Sektörel Çeşitlilik 

Bist içerisinde sanayi, hizmetler, mali, teknoloji, banka, gayrimenkul yatırım ortaklıkları gibi çeşitli sektörlere yatırım yapıp portfoyünüzü çeşitlendirebilirsiniz.

Böylece hem Türkiye’nin önde gelen şirketlerine yatırım yapmış hem de portföy çeşitlendirerek riskinizi azaltmış olursunuz.

BİST 100’de yer alan hisse senetlerinin sektörel açıdan dağılımı aşağıdaki grafikte görülebilir.

Kaynak : Borsa İstanbul

Güvenlik 

Bir şirketin halka arz olması ve paylarının Borsa İstanbul’da alınıp satılabilmesi için şirketin çok sıkı kriterleri yerine getirmesi gerekir. Şirketlerin yeterlilik kriterleri SPK tarafından onaylanmalıdır. SPK standartları gereği şirketlerin mali tablolarını şeffaf bir şekilde kamuoyuna duyurması yatırım yaptığımız şirketler hakkında güvenilir bilgiler alabilmemizi de sağlar.

Likidite

Bir yatırım aracının likit olması istenilen anda hızlıca satılarak nakde geçebilmeyi ifade eder. Bu anlamda, Borsa İstanbul en likit piyasalardan biridir. İstediğiniz anda sahip olduğunuz hisseleri satıp hızlıca nakde geçebilirsiniz.

Borsa İstanbul, yatırımcılar için pek çok fırsat sunan dinamik bir piyasa. Doğru bilgi ve stratejilerle bu fırsatları değerlendirmek, finansal hedeflerinize ulaşmanızı sağlayabilir. Unutmayın, kazandıran yatırım bilinçli ve araştırmaya dayalı yatırımdır.

İlgili Makaleler

Hisse Geri Alımı (Buyback) Nedir?
Nakit fazlasıyla ne yapılacağını düşünürken, şirketlerin pek çok alternatifi vardır. Bunlardan biri, hisse geri alımı programıdır. Bu program kapsamında şirketler, kendi hisse senetlerinin bir kısmını piyasadan geri çekme ...
Bilanço
Bilanço, bir şirketin temel mali tablolarından biridir. En tipik özelliği bir şirketin belirli bir tarihteki ekonomik durumunu yansıtmasıdır. Kı...